Ағаштан аспапқа дейін: Домбыра қалай жасалады?
Домбыра — сырттай қарағанда өте қарапайым, небәрі қос шек пен бірнеше бөлшектен тұратын аспап болып көрінуі мүмкін. Алайда, оның сыңғырлаған үні мен терең дыбысының артында ғасырлар бойы қалыптасқан табиғи математика, физика және шеберлердің маңдай тері жатыр.
Ендеше, кәсіби шеберлер мен музыкалық этнография мәліметтеріне сүйене отырып, нағыз концерттік домбыраның неден және қалай жасалатынын ресми де қызықты мәліметтермен талдап көрейік.
1. Домбыраның негізі: Ағаш таңдау құпиясы
Домбыраның дыбыс беру сапасы (акустикасы) тікелей оған қолданылатын ағаштың түріне байланысты. Кәсіби шеберханаларда аспаптың әр бөлшегіне әртүрлі ағаш тұқымы таңдалады:
- Шанақ: Домбыраның негізгі дыбыс шығаратын, жаңғырықты бөлігі. Оны жасау үшін негізінен үйеңкі, жаңғақ, қызыл ағаш немесе қайың қолданылады. Үйеңкі мен жаңғақ аспапқа тығыздық пен ашық, анық дыбыс сыйлайды.
- Қақпақ: Шанақтың бетіне жабылатын ең маңызды бөлшек. Күйдің құлаққа жағымды, жұмсақ әрі ұзақ тербеліп тұруы осы қақпаққа байланысты. Ресми музыкалық стандарт бойынша қақпақ тек жоғары сапалы Тянь-Шань шыршасынан немесе балқарағайданжасалады. Бұл ағаштардың талшықтары дыбыс толқындарын өте жақсы өткізеді.
- Мойын мен басы: Домбыраның бұл бөлігі ішектің тартылыс күшіне (қысымға) шыдауы керек, сондықтан бұралмайтын, өте қатты ағаштардан — емен, үйеңкі немесе шағаннанжонылады.
2. Ежелгі технология және заманауи тәсіл
Тарихи деректер мен этнографиялық зерттеулерге сүйенсек, жасалу әдісіне қарай домбыра негізгі екі түрге бөлінеді:
- Қуыс домбыра (Тұтас біткен): Көшпенділер заманында кең таралған әдіс. Бір түп ағашты (көбіне қайың немесе терек) алып, ішін үңгіп, ойып жасайды. Мұндай аспаптардың дыбысы қоңыр, табиғи болады.
- Құрама домбыра: ХХ ғасырдың ортасына қарай (Ахмет Жұбанов пен шебер Ерманаевтардың реформасынан кейін) классикалық оркестрлік стандартқа енген әдіс. Мұнда ағаш жұқа тілімдерге бөлініп, ыстық су мен будың көмегімен иіліп, бір-біріне желімделеді. Бүгінгі концерттік домбыралардың басым бөлігі осы әдіспен жасалады.
3. Шек пен перне: Жіліктен жасанды талшыққа дейін
Ертеде қазақ шеберлері домбыраның шегі мен пернесін жасау үшін тек табиғи материалдарды пайдаланған.
- Шек (ішек): Ежелде домбыра шегі ешкінің немесе қойдың ішегінен (сойылып, тазартылып, иірілген ішек желісі) жасалатын. Мал ішегінен жасалған шек өте қоңыр, жұмсақ, сырлы дыбыс береді. Алайда, олар ауа райының өзгерісіне тез әсерленгіш келеді. Заманауи ресми стандарт бойынша концерттік аспаптарға беріктігі мен дыбыс тұрақтылығы үшін арнайы нейлон немесе флюорокарбон талшықтары тағылады.
- Пернелер: Көне домбыраларда пернелер де малдың ішегінен қиылып, мойынға байланатын (сондықтан оны жылжымалы перне деп атаған). Қазіргі таңда кәсіби домбыраларға дыбыстың дәлдігі (нота тазалығы) үшін жезден немесе металл қорытпаларынан жасалған пернелер орнатылады.
4. Желім мен лак: Дыбысты тұншықтырмау өнері
Домбыра бөлшектерін біріктіру үшін қазіргі шеберлер жоғары сапалы ағаш желімдерін қолданса, ертеде балық желімін (бекіре балығының жүзу торсылдағынан қайнатылған табиғи желім) пайдаланған. Ол ағашпен бірге «тыныс алып», дыбысқа кедергі жасамайды.
Аспапты сыртқы әсерден қорғау үшін бетіне жағылатын лактың да маңызы зор. Егер лак тым қалың болса, ағаш «тұншығып», дыбысы дұрыс шықпай қалады. Сондықтан кәсіби шеберлер табиғи шайырдан жасалатын арнайы сырды өте жұқа қабатпен жағады.
Ресми түрде қарасақ, домбыра — үйеңкі мен шырша ағашының, арнайы шек пен металл перненің үйлесімі. Бірақ осы материалдар шебердің қолына түсіп, нақты өлшеммен қиылғанда, физикалық дене музыкалық заңдылыққа бағынып, қазақтың рухын тірілтетін қасиетті құралға айналады.
