Бейбіт күннің қасіреті: Қазақстан армиясындағы әскери қауіпсіздік мәселесі неге ушығып тұр?
Қазақстанда бейбіт заманда әскер қатарында қаза тапқан сарбаздар мен әскери қызметшілердің мәселесі жылдар бойы қоғамның қабырғасын қайыстырып, талқыдан түспей келе жатқан өзекті түйін.
Бас әскери прокуратура мен Қорғаныс министрлігінің ресми деректері, депутаттық сауалдар мен халықаралық құқық қорғау ұйымдарының есептері бұл мәселенің тек ведомстволық шеңберде ғана емес, бүкіл ұлттық қауіпсіздік пен әлеуметтік жауапкершілік деңгейінде шұғыл шешімді талап ететінін көрсетіп отыр.
Құқық қорғау органдары мен Бас әскери прокуратураның ресми мәліметтеріне сүйенсек, елдегі Қарулы Күштер, Шекара қызметі, Ұлттық ұлан және өзге де әскери құрылымдарда бейбіт уақытта көз жұмғандар саны алаңдатарлық деңгейде.
Ресми есептер мен парламенттік сауалдардың қорытындысы бойынша, кейінгі жылдары (атап айтқанда, 2020–2024 жылдар аралығында) елімізде шамамен 270-ке жуық әскери қызметкердің көз жұмғаны белгілі болды. Жылдық көрсеткіштерге тоқталсақ, 2020 жылы – 78, 2021 жылы – 96, ал келесі жылдары да бұл қайғылы үрдістің сақталғаны байқалады. Бұл оқыс оқиғалар тек жауынгерлік оқу-жаттығу кезіндегі төтенше жағдайлармен ғана емес, сонымен қатар әскери бөлімдердегі жүйелі келеңсіздіктермен де тікелей байланысты.
Мәселен, соңғы төрт-бес жыл көлемінде әскери ортада 80-нен астам суицид дерегі ресми түрде тіркеліп, ондаған сарбаздың өз-өзіне қол салуға оқталғаны анықталды. Қорғаныс министрлігінің түсіндіруінше, тіркелген өлім-жітім жағдайларының айтарлықтай бөлігі (ресми ведомство дерегі бойынша 90%-дан астамы) тікелей әскери қызметті атқарумен немесе жауынгерлік міндетпен байланысты емес. Оларға жеке және отбасылық сипаттағы тұрмыстық мәселелер, жұмыс уақытынан тыс орын алған жол-көлік оқиғалары, сондай-ақ мерзімді әскери қызметке шақыру кезінде толық анықталмаған созылмалы сырқаттар мен денсаулық жағдайының нашарлауы себеп болғаны айтылады.
Халықаралық деңгейде бейбіт уақыттағы әскери қауіпсіздік пен шығындар көрсеткіштері әр мемлекеттің таңдаған әскери жүйесі мен институционалдық әлеуетіне тікелей байланысты. Келісімшарттық жүйеге көшкен дамыған елдерде, мысалы, АҚШ пен Батыс Еуропа мемлекеттерінде армия кәсіби негізде жасақталады. Азаматтар әскерге саналы түрде, өз еркімен кәсіби таңдау жасап келеді.
Заманауи қауіпсіздік стандарттары, қатаң автоматтандырылған бақылау және дамыған психологиялық қолдау жүйесі бейбіт уақыттағы өлім-жітім көрсеткішін ең төменгі деңгейге дейін түсірген. Дегенмен, АҚШ Қорғаныс министрлігінің жыл сайынғы есептерінде де белсенді әскери қызметшілер арасындағы көрсеткіштер мен суицид мәселесі әлі де күрделі күйінде қалып отырғаны атап өтіледі. Ал мерзімді әскер түрі сақталған елдерде, соның ішінде ТМД кеңістігі мен дамушы мемлекеттерде жас азаматтарды жаппай міндетті түрде шақыру жүйесі қолданылатындықтан, әлеуметтік, ортаға бейімделу және психологиялық проблемалар жиі кездеседі.
Халықаралық әскери қауіпсіздік пен құқық қорғау ұйымдарының есептерінде Қазақстан сияқты тікелей қарулы қақтығыстарға қатыспайтын, бірақ мерзімді әскері бар елдер бейбіт күндегі оқыс оқиғалар мен суицид көрсеткіші бойынша өңірлік орташа деңгейде тұр. Еліміздің жалпы әскери қуаты мен әлеуеті әлемдік рейтингтерде тұрақты орташа позицияларды иеленгенімен, бейбіт күндегі сарбаз шығыны қоғамның басты назарында.
Бұл мәселені түбегейлі шешу мақсатында соңғы жылдары елімізде бірқатар ауқымды қадамдар жасалды: әскери бөлімдерде бейнебақылау камералары орнатылып, ата-аналармен ашық кері байланыс жолға қойылды, психологиялық қызметтің жұмысы күшейтіліп, әскери қызметшілердің құқықтық қорғалуын арттыруға бағытталған заңнамалық түзетулер қабылланды. Дегенмен, статистика мен орын алып жатқан қайғылы оқиғалар тек техникалық бақылаумен шектеліп қалмай, әскери ортадағы әлімжеттік жүйесін түпкілікті жоюды, медициналық іріктеуді қатаңдатуды және командирлердің жеке жауапкершілігін күшейтуді талап етеді.
Әскери ортадағы қауіпсіздік пен жауапкершілікті арттыру үшін мемлекет тарапынан ең алдымен қандай түбегейлі қадамдар жасалуы тиіс деп санайсыз?
